Afazja u dzieci: objawy, przyczyny, terapia i rokowania

Afazja u dzieci to zaburzenie rozwoju mowy albo utrata już nabytej mowy, które wynika z nieprawidłowej pracy struktur mózgu odpowiedzialnych za język. Słuch jest sprawny, inteligencja w normie, a dziecko chce się porozumiewać, tylko nie może: nie buduje zdań, myli słowa, nie rozumie dłuższych poleceń. To odróżnia afazję od zwykłego opóźnienia rozwoju mowy, które jest łagodniejsze i zwykle wyrównuje się szybciej. Terapię prowadzi neurologopeda, a o tempie poprawy w dużej mierze decyduje to, jak wcześnie się zacznie.

Co to jest afazja u dzieci

U dzieci mówi się o dwóch różnych sytuacjach, które łączy jedna nazwa.

• Afazja rozwojowa (nazywana też niedokształceniem mowy o typie afazji): mowa od początku rozwija się nieprawidłowo, choć dziecko słyszy dobrze i rozwija się w normie intelektualnej. Problem tkwi w tym, jak mózg przetwarza język, a nie w narządach mowy.
• Afazja nabyta: dziecko mówiło prawidłowo i utraciło mowę w wyniku konkretnego zdarzenia, na przykład urazu głowy, zapalenia mózgu, guza albo udaru, który u dzieci zdarza się rzadko, ale się zdarza.

Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo inna jest droga diagnozy: przy afazji nabytej dziecko zawsze wymaga opieki neurologa, przy rozwojowej kluczowa jest pogłębiona diagnoza neurologopedyczna i wykluczenie innych przyczyn, przede wszystkim niedosłuchu i spektrum autyzmu.

Afazja u dzieci: objawy, które powinny zaniepokoić

Obraz zależy od tego, czy trudność dotyczy głównie nadawania mowy, jej rozumienia, czy obu tych rzeczy naraz. Najczęstsze sygnały wyglądają tak:

• dziecko mówi bardzo mało jak na swój wiek, buduje wypowiedzi jednowyrazowe albo dwuwyrazowe, gdy rówieśnicy opowiadają całe historie,
• zniekształca słowa tak mocno, że rozumie je tylko najbliższa rodzina, a nowych słów uczy się z ogromnym trudem,
• myli słowa podobne brzmieniowo albo zastępuje je innymi z tej samej kategorii (mówi „krowa" zamiast „koń"),
• nie rozumie dłuższych albo złożonych poleceń, choć proste, codzienne komunikaty wykonuje bez problemu,
• sprawia wrażenie, jakby słowa „uciekały": zaczyna zdanie i porzuca je, szuka wyrazu, pomaga sobie gestem,
• w wieku szkolnym dochodzą trudności z czytaniem, pisaniem i zapamiętywaniem poleceń, które nauczyciel podaje ustnie.

Afazja u dzieci w wieku szkolnym bywa mylona z lenistwem albo brakiem koncentracji. Dziecko, które w trzeciej klasie nadal gubi końcówki, przekręca dłuższe wyrazy i nie umie opowiedzieć, co działo się na lekcji, nie jest leniwe. Ono potrzebuje diagnozy.

Afazja u dzieci: przyczyny

W afazji rozwojowej nie ma jednej przyczyny, którą dałoby się wskazać palcem. Mówi się o nieprawidłowym dojrzewaniu i pracy struktur mózgu odpowiedzialnych za język; znaczenie mają czynniki genetyczne, przebieg ciąży i porodu oraz wczesne uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. W afazji nabytej przyczyna jest uchwytna: uraz czaszkowo-mózgowy, zapalenie mózgu lub opon, guz, udar. Ważne dla rodziców: afazja nie bierze się z „zaniedbania", z dwujęzyczności ani z tabletu. Te rzeczy mogą wpływać na tempo rozwoju mowy, ale nie powodują afazji.

Czym afazja różni się od opóźnionego rozwoju mowy i autyzmu

To trzy najczęściej mylone rozpoznania i trzy różne ścieżki pomocy.

Tego rozróżnienia nie robi się na oko i nie robi się go w domu. Potrzebna jest diagnoza neurologopedyczna, badanie słuchu i często konsultacja psychologiczna. Jeśli obraz jest niejasny, lepiej przejść diagnozę „na wyrost", niż przez rok czekać, aż samo się wyjaśni.

Jak wygląda diagnoza

Pierwszy krok to zawsze badanie słuchu, bo niedosłuch potrafi imitować afazję niemal idealnie. Drugi krok to diagnoza u neurologopedy: wywiad o przebiegu ciąży, porodu i rozwoju, ocena rozumienia i nadawania mowy, próby nazywania, powtarzania i budowania zdań, obserwacja zabawy i komunikacji pozawerbalnej. Przy podejrzeniu afazji nabytej albo przy nagłej utracie mowy dziecko kieruje się pilnie do neurologa dziecięcego, zwykle z badaniem obrazowym głowy. Diagnoza bywa rozłożona na 2 do 3 spotkań i kosztuje prywatnie zwykle 200 do 400 zł; więcej o cenach piszemy w artykule ile kosztuje logopeda.

Afazja u dzieci: terapia i leczenie

Nie ma leku na afazję. Leczeniem jest systematyczna, długofalowa terapia logopedyczna prowadzona przez neurologopedę, często we współpracy z psychologiem i pedagogiem. Pracuje się nad tym, co realnie blokuje komunikację: budowaniem słownika, rozumieniem zdań, konstrukcją wypowiedzi, a u starszych dzieci także nad czytaniem i pisaniem. Dobre efekty daje włączenie komunikacji wspomagającej (obrazki, gesty), która nie hamuje rozwoju mowy, tylko go podpiera: dziecko, które może się porozumieć, chętniej próbuje mówić.

Rytm pracy wygląda podobnie jak w każdej poważniejszej terapii mowy: spotkania co najmniej raz w tygodniu i codzienne krótkie ćwiczenia w domu według planu od terapeuty. Dziecko z afazją rozwojową powinno też mieć w przedszkolu lub szkole opinię albo orzeczenie z poradni psychologiczno-pedagogicznej, bo daje to prawo do dodatkowego wsparcia na miejscu, w tym zajęć logopedycznych.

Rokowania: czy afazję u dzieci można wyleczyć

Uczciwa odpowiedź: bardzo wiele dzieci robi duże postępy, ale tempo i pułap są indywidualne i nikt rzetelny nie obieca „pełnego wyleczenia do września". Mózg dziecka jest plastyczny, dlatego wcześnie rozpoczęta, regularna terapia daje wyraźnie lepsze efekty niż terapia zaczęta po latach czekania. Część dzieci osiąga mowę w pełni funkcjonalną, u części pozostają trudności językowe widoczne głównie w szkole, przy czytaniu i pisaniu. Dwie rzeczy są pewne: bez terapii afazja sama nie mija, a każdy rok zwłoki wydłuża pracę.

Co zrobić dziś, jeśli podejrzewasz afazję

• Umów badanie słuchu, nawet jeśli wydaje Ci się, że dziecko słyszy dobrze.
• Umów diagnozę u neurologopedy dziecięcego. Powiedz wprost, że podejrzewasz afazję: to ukierunkuje pierwsze spotkanie.
• Przy nagłej utracie mowy po urazie albo chorobie: pilnie do neurologa dziecięcego, nie do logopedy ogólnego.
• Nagraj krótkie filmy z mową dziecka. Diagnosta zobaczy na nich więcej niż w gabinecie, gdzie dziecko bywa onieśmielone.

Neurologopedę dziecięcego znajdziesz w naszym katalogu: neurologopedia, a jeśli nie masz pewności, jakiego specjalisty szukać, wypełnij bezpłatne dopasowanie: 5 pytań i wiesz, do kogo iść. Objawy afazji nabytej u dorosłych opisujemy osobno w artykule o afazji po udarze.