Afazja Broki a afazja Wernickego: różnice, objawy i terapia

Kiedy po udarze pojawia się afazja, rodzina szybko zauważa, że nie każda afazja wygląda tak samo. Jeden chory rozumie wszystko, ale nie może wydusić słowa. Inny mówi potokiem, tylko z tych słów nic nie wynika. To dwa klasyczne typy: afazja Broki i afazja Wernickego. Różnią się miejscem uszkodzenia w mózgu i tym, co dokładnie szwankuje. Poniżej tłumaczymy, po czym je poznać, czym się różnią i jak wygląda terapia. Ogólny opis samego zaburzenia znajdziesz na stronie o afazji.

Afazja Broki: rozumie, ale nie może powiedzieć

Afazja Broki, nazywana też ruchową lub motoryczną, bierze się z uszkodzenia okolicy w przedniej części lewej półkuli, w płacie czołowym. Chory zwykle dobrze rozumie, co się do niego mówi, ale sam mówi z ogromnym wysiłkiem. Mowa jest powolna, wypowiadana pojedynczymi słowami, bez końcówek i drobnych wyrazów, przez co brzmi jak depesza: „córka... telefon... jutro”. To tak zwana mowa niepłynna, wysiłkowa. Bardzo charakterystyczne jest to, że chory jest świadomy swoich trudności i mocno się nimi frustruje, bo dokładnie wie, co chce powiedzieć, a słowa nie chcą wyjść.

Często do afazji Broki dołącza niedowład prawej ręki i prawej strony twarzy, bo ośrodek ruchu leży tuż obok. Pisanie bywa zaburzone podobnie jak mowa. Mimo tych trudności to typ afazji, w którym kontakt z chorym jest możliwy, bo rozumienie jest zachowane, a chory potrafi potwierdzać i zaprzeczać.

Afazja Wernickego: mówi płynnie, ale bez sensu

Afazja Wernickego, nazywana czuciową lub sensoryczną, wynika z uszkodzenia okolicy w tylnej części lewej półkuli, w płacie skroniowym. Tutaj obraz jest niemal odwrotny. Mowa płynie swobodnie, z normalnym tempem i melodią, ale jest pełna przekręconych albo wymyślonych słów i całych zdań, które nie składają się w sensowną treść. Chory mówi dużo i chętnie, tylko rozmówca nie potrafi z tego nic zrozumieć. Najważniejsze jest to, że zaburzone jest rozumienie mowy: chory słabo albo wcale nie rozumie, co się do niego mówi, i często nie zdaje sobie sprawy, że sam mówi błędnie.

Brak świadomości błędów jest tu typowy i bywa mylący dla rodziny, która myśli, że bliski „gada od rzeczy” z powodu splątania albo demencji. To nie splątanie, tylko konkretne uszkodzenie ośrodka rozumienia mowy. W afazji Wernickego rzadziej występuje niedowład ręki, bo uszkodzenie leży dalej od ośrodka ruchu.

Afazja Broki a afazja Wernickego: tabela różnic

Najszybciej rozróżnisz oba typy po dwóch rzeczach: czy chory mówi płynnie i czy rozumie, co się do niego mówi.

Afazja globalna i typy mieszane

W praktyce czyste postacie zdarzają się rzadziej, niż mówią podręczniki. Przy rozległym udarze uszkodzeniu ulegają oba ośrodki naraz i mówimy wtedy o afazji globalnej: chory i mówi bardzo słabo, i słabo rozumie. To najcięższa postać, ale i tu terapia ma sens, bo pierwsze tygodnie po udarze przynoszą największą poprawę. Spotyka się też postacie pośrednie, w których przeważają cechy jednego typu z domieszką drugiego. Ostateczne rozpoznanie stawia neurologopeda po badaniu, a nie rodzina po samej rozmowie.

Warto wiedzieć, że afazja Broki i Wernickego to nie wszystko. Neurologopeda rozpoznaje też afazję amnestyczną (anomiczną), w której główną trudnością jest przypominanie sobie nazw przedmiotów, przy w miarę sprawnej reszcie mowy, oraz afazję przewodzenia, w której chory rozumie i mówi całkiem nieźle, ale nie potrafi powtórzyć usłyszanych słów. Te lżejsze postacie łatwo przeoczyć, bo rozmowa toczy się pozornie normalnie, a chory po prostu częściej się zacina i szuka słów.

Jak rozmawiać z osobą z afazją

To pytanie zadaje niemal każda rodzina, bo od codziennej rozmowy zależy nie mniej niż od samych zajęć. Kilka prostych zasad naprawdę pomaga. Mów wolno i pojedynczymi, prostymi zdaniami, jedna myśl na raz. Daj choremu czas na odpowiedź i nie kończ za niego zdań, nawet jeśli widać, że się męczy. Zadawaj pytania, na które można odpowiedzieć „tak” lub „nie”, zamiast pytań otwartych. Wspieraj się gestem, rysunkiem, pokazywaniem przedmiotów i zdjęć, bo obraz często dociera tam, gdzie słowo nie dotrze. Nie podnoś głosu, bo afazja to nie problem ze słuchem, tylko z językiem. I nie traktuj chorego jak dziecka: dorosły z afazją zwykle myśli sprawnie, tylko nie może tego wyrazić. Tych samych zasad neurologopeda uczy rodzinę na początku terapii.

Jak rozpoznać typ afazji w praktyce

Zanim zrobi to specjalista, w domu można zwrócić uwagę na trzy rzeczy. Po pierwsze, czy chory wykonuje proste polecenia, na przykład „pokaż okno”, „zamknij oczy”: jeśli tak, rozumienie jest zachowane i bliżej do afazji Broki. Po drugie, czy mowa płynie swobodnie, czy idzie z wysiłkiem. Po trzecie, czy chory sam zauważa, że coś jest nie tak. Te obserwacje warto zapisać i przekazać neurologopedzie, bo przyspieszają diagnozę. Nie zastępują jednak badania, zwłaszcza że po udarze bardzo często dochodzi jeszcze niewyraźna mowa z powodu osłabienia mięśni, czyli dyzartria, którą łatwo pomylić z afazją.

Ośrodek Broki i ośrodek Wernickego: gdzie leżą w mózgu

Oba ośrodki mowy leżą u zdecydowanej większości ludzi w lewej półkuli, także u części osób leworęcznych. Ośrodek Broki znajduje się w tylnej części zakrętu czołowego dolnego i odpowiada za planowanie oraz wykonanie wypowiedzi. Ośrodek Wernickego leży w tylnej części zakrętu skroniowego górnego i odpowiada za rozumienie słyszanych słów. Łączy je pęczek łukowaty, czyli pasmo włókien biegnące pod korą.

Ta anatomia tłumaczy objawy lepiej niż jakakolwiek definicja. Uszkodzenie ośrodka Broki zostawia rozumienie w miarę nienaruszone i rozbija samo mówienie, dlatego chory wie, co chce powiedzieć, i wydusza z siebie krótkie, wysiłkowe zdania. Uszkodzenie ośrodka Wernickego działa odwrotnie: aparat mowy pracuje sprawnie, więc zdania płyną, tylko przestają znaczyć to, co powinny, a chory często nie słyszy własnego błędu. Przerwanie samego pęczka łukowatego, przy zachowanych obu ośrodkach, daje trzeci obraz, w którym chory rozumie i mówi, ale nie potrafi powtórzyć usłyszanego zdania.

Na koniec uwaga o nazewnictwie, bo bałagan w zapisie potrafi utrudnić szukanie informacji. W polskim piśmiennictwie spotkasz zamiennie zapisy afazja Broki, afazja Broca i afazja Brocki oraz afazja Wernickego i afazja Wernickiego. To za każdym razem ta sama jednostka, a różnica bierze się tylko z tego, czy nazwisko jest odmieniane po polsku, czy zostawione w oryginale. Podobnie okolica Broki i pole Broki oznaczają to samo miejsce co ośrodek Broki.

Rokowania i terapia

Rokowanie zależy od rozległości udaru, ale ogólna zasada jest taka, że afazja Broki daje zwykle lepsze perspektywy komunikacji niż ciężka afazja Wernickego, bo zachowane rozumienie jest solidnym punktem oparcia w terapii. Największą poprawę widać w pierwszych trzech do sześciu miesiącach, dlatego terapię trzeba zacząć jak najwcześniej, najlepiej jeszcze w szpitalu. Zdrowienie mózgu po udarze wspiera też wczesna rehabilitacja ruchowa, więc równolegle z pracą nad mową często warto umówić fizjoterapeutę z doświadczeniem w neurorehabilitacji.

Terapię mowy prowadzi neurologopeda. W afazji Broki pracuje się nad uruchamianiem mowy: od pojedynczych słów, przez proste zdania, aż po swobodniejszą wypowiedź, a także nad pisaniem. W afazji Wernickego punktem wyjścia jest odbudowa rozumienia: dopasowywanie słów do obrazków, wychwytywanie własnych błędów, powolne porządkowanie wypowiedzi. Rodzina dostaje zestaw ćwiczeń do codziennej pracy, bo to systematyczne powtarzanie decyduje o tempie postępów. Jak wygląda terapia mowy u osoby dorosłej po udarze, opisaliśmy na stronie logopeda dla dorosłych. Jeśli szukasz specjalisty, odpowiedz na kilka pytań w dopasowaniu, a wskażemy neurologopedę w Twoim mieście lub przyjmującego online.

Pełne zestawienie wszystkich postaci afazji, razem z odmianą mieszaną, globalną i amnestyczną, oraz to, od czego zależy rokowanie, zebraliśmy na stronie afazja: rodzaje, objawy i terapia.