Dysfagia po udarze: objawy zaburzeń połykania i jak pomóc w domu

Po udarze rodzina najbardziej skupia się na mowie i ruchu, a często najgroźniejszy jest problem, o którym nikt nie mówi wprost: połykanie. Zaburzenie połykania, czyli dysfagia, dotyka nawet połowy chorych w pierwszych dniach po udarze. Jest niebezpieczne, bo pokarm i płyn zamiast do przełyku trafiają do dróg oddechowych, co grozi zachłyśnięciem i zapaleniem płuc. Poniżej tłumaczymy, po czym poznać dysfagię, jak bezpiecznie karmić i dlaczego połykanie ocenia neurologopeda.

Czym jest dysfagia

Dysfagia to trudność w bezpiecznym i skutecznym przełykaniu pokarmów, płynów albo śliny. Połykanie wygląda na proste, a jest jedną z najbardziej złożonych czynności ciała: bierze w nim udział kilkadziesiąt mięśni, które w ułamku sekundy muszą zamknąć drogę do płuc i przepchnąć kęs do przełyku. Udar zaburza sterowanie tymi mięśniami, więc mechanizm zaczyna się mylić. Ten sam problem z mięśniami mowy daje dyzartrię, dlatego dysfagia i niewyraźna mowa często idą w parze.

Objawy dysfagii po udarze

Najczęstszym sygnałem jest kaszel albo krztuszenie się przy jedzeniu i piciu, ale nie zawsze jest tak oczywisty. Zwróć uwagę na:

• kaszel, chrząkanie lub krztuszenie w trakcie posiłku albo tuż po nim;
• wypadanie pokarmu z ust, ślinienie się, zaleganie jedzenia za policzkiem;
• mokry, bulgoczący głos po przełknięciu;
• długie, mozolne jedzenie i szybkie męczenie się posiłkiem;
• uczucie, że jedzenie staje w gardle;
• niewyjaśnioną utratę wagi, odwodnienie, nawracające infekcje płuc.

Groźna jest tak zwana cicha aspiracja: pokarm dostaje się do dróg oddechowych bez kaszlu, więc nikt nie widzi problemu, a chory choruje na zapalenia płuc. Dlatego przy każdym podejrzeniu połykanie trzeba fachowo ocenić.

Dlaczego dysfagia jest groźna

Powód jest prosty: to, co trafi do płuc zamiast do przełyku, może wywołać zachłystowe zapalenie płuc, jedno z najczęstszych i najgroźniejszych powikłań po udarze. Do tego dochodzi odwodnienie i niedożywienie, gdy chory boi się jeść i pić albo nie jest w stanie przyjąć dość pokarmu. Osłabiony, niedożywiony pacjent gorzej znosi rehabilitację całego ciała. Dlatego bezpieczne połykanie jest fundamentem, na którym opiera się reszta powrotu do zdrowia.

Jak bezpiecznie karmić osobę z dysfagią

Zasady zawsze ustala specjalista po ocenie, ale kilka reguł zwiększa bezpieczeństwo każdego posiłku:

• karm chorego tylko wtedy, gdy jest przytomny, wyprostowany i skupiony, nigdy w pozycji leżącej;
• po jedzeniu utrzymaj pozycję siedzącą jeszcze przez około 20 do 30 minut;
• małe kęsy, wolne tempo, bez pośpiechu i bez rozmowy z pełnymi ustami;
• dostosuj konsystencję: gładkie, jednolite papki bywają bezpieczniejsze niż jedzenie z twardymi kawałkami;
• uważaj na rzadkie płyny, bo woda spływa najszybciej i najłatwiej się nią zachłysnąć; często trzeba ją zagęszczać;
• dbaj o higienę jamy ustnej, bo resztki jedzenia zwiększają ryzyko infekcji.

Rola neurologopedy w ocenie połykania

Połykanie po udarze ocenia i usprawnia neurologopeda. To on bada, na którym etapie połykania jest problem, ustala bezpieczną konsystencję pokarmów i płynów oraz uczy technik, które zmniejszają ryzyko zachłyśnięcia, na przykład odpowiedniego ułożenia głowy. Prowadzi też ćwiczenia wzmacniające mięśnie biorące udział w połykaniu. Ta sama specjalizacja zajmuje się mową po udarze, więc jeden specjalista ogarnia i połykanie, i wyrazistość mowy. Więcej o tym, czym zajmuje się ten specjalista i jak wygląda praca z dorosłym, przeczytasz na stronie logopeda dla dorosłych.

Jak dobierać posiłki przy zaburzeniach połykania

Konsystencja to podstawowe narzędzie w dysfagii, ale dobranie jej na własną rękę bywa ryzykowne: za rzadkie płyny grożą zachłyśnięciem, za gęste i suche potrafią utknąć. Poziom gęstości powinien wynikać z oceny połykania, a potem trzeba tak ułożyć jadłospis, żeby przy bezpiecznej konsystencji chory dostał dość białka, kalorii i płynów. Tu pomaga konsultacja z dietetykiem, który dopasuje posiłki do zaleceń dotyczących połykania i zadba, żeby chory nie chudł. Dobrze, gdy neurologopeda i dietetyk działają razem.

Do jakiego specjalisty iść

Ocena połykania powinna odbyć się już w szpitalu, zanim chory dostanie pierwszy posiłek doustnie. Jeśli tego nie zrobiono albo problem pojawił się po wypisie, szukaj neurologopedy z doświadczeniem w dysfagii. Pełną listę osób po tym kierunku znajdziesz w dziale neurologopedia. Nie zwlekaj: im wcześniej wdrożone bezpieczne zasady jedzenia, tym mniejsze ryzyko zapalenia płuc i tym szybciej chory wraca do sił potrzebnych na resztę rehabilitacji.