Dyzartria a afazja: czym się różnią i do jakiego specjalisty iść

Po udarze rodzina często słyszy dwa słowa: afazja i dyzartria. Brzmią podobnie, oba dotyczą mowy, ale to dwa różne problemy i wymagają innej pracy. Najkrótsza różnica jest taka: afazja to zaburzenie języka, a dyzartria to zaburzenie ruchu. W afazji chory nie może dobrać albo zrozumieć słów. W dyzartrii wie dokładnie, co chce powiedzieć, tylko mięśnie mowy nie słuchają, więc mówi niewyraźnie. Poniżej tłumaczymy, jak je odróżnić i do jakiego specjalisty iść.

Czym jest afazja

Afazja to utrata już opanowanej mowy po uszkodzeniu ośrodków mowy w mózgu, najczęściej po udarze. Chory rozumie świat i zachowuje inteligencję, ale język jako narzędzie przestaje działać: słowo „ucieka", pojawia się nie ten wyraz, czasem mowa jest płynna, lecz pozbawiona sensu. Bardzo często dołącza kłopot z czytaniem i pisaniem. Szerzej opisaliśmy to na stronie o afazji.

Czym jest dyzartria

Dyzartria to niewyraźna, bełkotliwa mowa wynikająca z uszkodzenia nerwów sterujących mięśniami mowy: oddechem, krtanią, podniebieniem, językiem i wargami. Język i myślenie działają, zawodzi wykonanie. Mowa bywa spowolniona, nosowa, cicha, monotonna. Dyzartria pojawia się po udarze, ale też w chorobie Parkinsona, stwardnieniu rozsianym czy u dzieci z porażeniem mózgowym. Więcej znajdziesz na stronie o dyzartrii.

Objawy afazji

Afazję rozpoznasz po tym, że problem dotyczy słów i rozumienia, mimo sprawnego narządu mowy. Typowe sygnały:

• trudność ze znalezieniem słowa, częste „no wiesz, to coś do...";
• mylenie wyrazów, na przykład „widelec" zamiast „łyżka";
• mowa płynna, ale niezrozumiała, czasem z wymyślonymi słowami;
• kłopot ze zrozumieniem poleceń i pytań;
• trudność z czytaniem i pisaniem.

Objawy dyzartrii

W dyzartrii treść jest logiczna, ale wykonanie zawodzi. Uwagę zwracają:

• niewyraźna, bełkotliwa artykulacja;
• mowa spowolniona albo przyspieszona i „połykana";
• głos cichy, chrapliwy lub nosowy;
• mowa monotonna, bez naturalnej melodii;
• często dołączający problem z żuciem i połykaniem.

Dyzartria a afazja: tabela różnic

Najprościej zapamiętać różnicę, patrząc, gdzie leży uszkodzenie i jak brzmi mowa.

Jak w praktyce odróżnić jedno od drugiego

Zadaj proste pytanie i posłuchaj, na czym polega trudność. Jeśli chory szuka słowa, myli nazwy albo nie rozumie polecenia, to obraz bliższy afazji. Jeśli od razu zaczyna odpowiadać na temat, dobiera właściwe słowa, ale wychodzi to niewyraźnie i bełkotliwie, to bliżej dyzartrii. Pomocna jest też próba pisania: osoba z czystą dyzartrią zwykle napisze poprawnie to, czego nie umie wyraźnie powiedzieć, bo jej język działa. W afazji pisanie zwykle szwankuje razem z mową.

Uwaga: po udarze często występują obie naraz

To najważniejsze zastrzeżenie. Udar potrafi uszkodzić i ośrodki języka, i drogi ruchowe, więc afazja i dyzartria bywają razem. Wtedy domowe „testy" nie wystarczą i potrzebna jest ocena specjalisty, który rozdzieli, co jest czym, i ustali, na czym skupić terapię. Rozróżnienie nie jest akademickie: od niego zależy, czy ćwiczycie dobór słów, czy wyrazistość mowy.

Do jakiego specjalisty iść

W obu przypadkach do neurologopedy, nie do logopedy dziecięcego. Neurologopeda zajmuje się zaburzeniami mowy pochodzenia neurologicznego u dorosłych i dzieci: diagnozuje, różnicuje afazję i dyzartrię, ocenia też połykanie, które po udarze bywa groźniejsze niż sama mowa. Terapię najlepiej zacząć jak najwcześniej, bo pierwsze tygodnie po udarze dają najwięcej. Co obejmuje ta specjalizacja i gdzie znaleźć specjalistę, opisaliśmy na stronie logopeda dla dorosłych, a pełną listę osób po tym kierunku znajdziesz w dziale neurologopedia.

Czy afazję i dyzartrię da się wyleczyć

Obie dobrze reagują na terapię, zwłaszcza rozpoczętą wcześnie, choć „wyleczenie" nie zawsze znaczy powrót do stanu sprzed udaru. W afazji największą poprawę widać w pierwszych miesiącach, a mowa potrafi wracać jeszcze przez rok i dłużej przy systematycznej pracy. Lżejsze postacie dają najlepsze rokowanie. W dyzartrii celem jest mowa zrozumiała dla otoczenia: pracą nad oddechem, głosem i tempem da się ją znacznie poprawić, a w chorobach postępujących, jak Parkinson czy stwardnienie rozsiane, terapia utrzymuje sprawność mowy najdłużej, jak się da. W obu przypadkach o wyniku decyduje wczesny start i regularne ćwiczenia w domu.

Co jeszcze warto zrobić w pierwszych dniach

Poza terapią mowy zadbaj o ciągłość leczenia, które chroni przed kolejnym udarem. Po wypisie ze szpitala chory zwykle ma leki do stałego przyjmowania, a przerwa w nich jest realnym ryzykiem. Jeśli recepta się kończy, a wizyta u lekarza jest odległa, można szybciej przedłużyć leczenie i otrzymać receptę online po teleporadzie, żeby nie robić luki w terapii. To drobiazg organizacyjny, który realnie wpływa na bezpieczeństwo w okresie rehabilitacji.