Seplenienie: gdzie znaleźć logopedę

Seplenienie (sygmatyzm) to nieprawidłowa wymowa głosek „s", „z", „c", „dz", „sz", „ż", „cz", „dż". Dziecko wymawia je z językiem w złym miejscu, przez co mowa brzmi „miękko", „mokro" albo świszcząco.

Trzy najczęstsze odmiany

• Międzyzębowe: język wsuwa się między zęby. Najłatwiej je zauważyć, bo widać czubek języka. Bardzo często towarzyszy mu oddychanie przez usta.
• Boczne: powietrze ucieka bokiem języka, głoska brzmi nieprzyjemnie i „mlaszcząco". Ta odmiana sama nie mija i wymaga terapii.
• Przyzębowe: język opiera się płasko o zęby, głoska jest tępa, mowa niewyraźna. Seplenienie przyzębowe bywa najtrudniejsze do wychwycenia w domu, bo język nie wychodzi na zewnątrz i nic nie widać, słychać tylko, że mowa jest zamazana.

Czy to minie samo

Wymowa głosek szeregu szumiącego („sz", „ż", „cz", „dż") kształtuje się do około 5. roku życia i wtedy nieprawidłowości bywają jeszcze rozwojowe. Ale seplenienie międzyzębowe i boczne nie mijają samoistnie. Utrwalają się i po latach są znacznie trudniejsze do usunięcia. Jeśli widzisz język między zębami u czterolatka, umów konsultację.

Co robi logopeda

Sprawdza budowę i sprawność języka, zgryz, sposób oddychania i połykania. Jeśli trzeba, kieruje do ortodonty albo laryngologa, bo przerośnięty migdałek potrafi zniweczyć całą terapię. Potem uczy dziecko właściwego układu języka i utrwala poprawną głoskę w mowie codziennej.

Trzy szeregi głosek, czyli co dokładnie brzmi źle

Seplenienie nie dotyczy jednej głoski, tylko trzech grup dźwięków, które w polszczyźnie są do siebie podobne i łatwo je pomylić. Warto wiedzieć, którą grupę słyszysz u dziecka, bo od tego zależy kolejność terapii.

Typowa kolejność w terapii to najpierw szereg ciszący, potem syczący, a na końcu szumiący. Częsty obraz u przedszkolaka to zastępowanie wszystkich trzech szeregów jednym, zwykle ciszącym, przez co mowa brzmi „miękko" i infantylnie.

Dlaczego seplenienie wraca po terapii

To najczęstsze rozczarowanie rodziców: w gabinecie dziecko wymawia głoskę wzorowo, a w domu wada wraca. Zwykle powód jest jeden, a nie jest nim brak ćwiczeń. Za seplenieniem międzyzębowym prawie zawsze stoi nieprawidłowa praca całej buzi: oddychanie przez usta, niska pozycja spoczynkowa języka i przetrwałe niemowlęce połykanie, przy którym język wypycha się na zęby przy każdym z około tysiąca przełknięć dziennie.

Dopóki ten wzorzec działa, ćwiczenie samej głoski jest jak prostowanie gwoździa, w który dalej się uderza. Dlatego skuteczna terapia zaczyna się od udrożnienia nosa u laryngologa i od terapii miofunkcjonalnej, która przestawia oddychanie i połykanie, a dopiero potem stawia głoskę. Mechanizm dokładnie opisuje tekst o tym, czym jest infantylne połykanie i jak je leczyć.

Seplenienie u dorosłych

Dorosły nie „wyrasta" z seplenienia, ale terapia u niego bywa szybsza niż u dziecka, bo rozumie instrukcję i ćwiczy świadomie. Zwykle wystarcza kilka do kilkunastu spotkań, a spora część pracy da się poprowadzić zdalnie. Do logopedy najczęściej zgłaszają się osoby, którym wada przeszkadza zawodowo: w sprzedaży, nauczaniu, wystąpieniach czy pracy z klientem.

Osobna sytuacja to seplenienie, które pojawiło się nagle w dorosłości, na przykład po założeniu koron, mostu, implantów albo protezy. Język trafia wtedy na zmienioną przestrzeń w jamie ustnej i musi nauczyć się nowego układu. To zwykle kwestia kilku wizyt.

Ćwiczenia, które mają sens w domu

Nie ustawiaj głoski samodzielnie, bo źle utrwalony układ języka trudniej potem poprawić. Bezpiecznie i pomocnie działa natomiast przygotowanie buzi do pracy:

• ćwiczenia pionizacji języka: dotykanie czubkiem języka miejsca za górnymi zębami, „kląskanie" jak konik, malowanie językiem podniebienia,
• ćwiczenia domykania warg i oddychania nosem, zwłaszcza jeśli dziecko chodzi z otwartą buzią,
• dmuchanie przez słomkę, na piórko, na piłeczkę, zawsze z wdechem nosem,
• gryzienie twardszych pokarmów: marchewki, jabłka, skórki chleba, bo żucie wzmacnia mięśnie twarzy,
• zwracanie uwagi na pozycję języka przy jedzeniu i piciu, bo to tam nawyk się utrwala.

Gotowe zestawy znajdziesz na stronie ćwiczenia logopedyczne. Jeśli dziecko oddycha przez usta, zacznij od tekstu o tym, czym grozi oddychanie przez usta u dziecka.

Kiedy iść do logopedy

Nie czekaj do zerówki, jeśli widzisz język między zębami u czterolatka, słyszysz świszczące lub „mlaszczące" brzmienie głosek, dziecko ma stale otwartą buzię, a wada nie zmienia się od kilku miesięcy. Seplenienie boczne i międzyzębowe nie mijają samoistnie i im dłużej trwają, tym mocniej wpływają na zgryz. Terapia rozpoczęta w przedszkolu trwa zwykle krócej niż ta sama praca podjęta w drugiej klasie.